Hoe mensen dachten, denken en gaan denken

Hoe mensen dachten, denken en gaan denken. Een superbrein hebben we al maar die bedreigt onze cultuur. Bepaalt de cultuur of bepaalt het brein zelf hoe het gaat denken? Hoe krijgt de mens meer control over zijn emotie, zijn ratio en zijn cultuur.





hoe denken mensen toekomst psychologie denkpsychologie

1 Emotie gedreven denken

Anders dan mensen zelf denken, is de ratio is niet de belangrijkste bepaler van het menselijk gedrag.

De ratio huist in de prefrontale cortex en deze is pas zo'n 100 000 jaar oud. Meestal is de rol van de ratio slechts het geven van een mooie, rationele, politiek correcte en achteraf verzonnen verantwoording voor het gedrag. Wanneer emoties, angsten, reflexen en instincten geen voorkeur hebben voor een bepaald gedrag, dan pas mogen de ratio, de cultuur, de overheid en dominees bepalen wat de mens doet.
Die emoties huizen in het limbisch systeem. Dat deel van de hersenen bestaat al zo'n 200 000 000 jaar en is de werkelijke baas van het gedrag. Dat heeft de ratio overigens niet in de gaten. Hieronder een overzicht van delen van de hersenen, hun ouderdom en het gedrag dat zij bepalen.
Type hersenen Leeftijd Wat doet het Diersoort

• hersenstam
• hypothalamus
• kleine hersenen

• 500 miljoen jaar

• verslaving
• instinctief gedrag
• reflexen

• reptie­len

• limbische systeem

• 200 miljoen jaar

• emoties
• vechten
• vluchten
• complex handelen

• zoog­dieren

• neocortex, nieuwe hersenschors

• 0,1 miljoen jaar, puberale
groeistuipen

• symbool­gebruik
• taalgebruik
• redeneren
• intellect
• beschouwen

• mensen
De emotie is de werkelijke baas over het gedrag. Dat verklaart veel.

  • Sinds Freud onthulde hoe sluw de emotie zijn motieven kan verbergen hebben psychotherapeuten een dagtaak aan het ontmaskeren van de verklaringen die hun klanten geven voor hun gedrag.



  • De befaamde hersenonderzoeker Dick Swaab (2010) gaf zijn 462 pagina’s tellende pil de titel:

  • Op de vraag: Apen kunnen niet praten, is het dan niet lastig ze te onderzoeken? antwoordt de wereldwijd gerespecteerde Nederlandse primatoloog Frans de Waal (2017)
  •  
    De evolutie bepaalt je gedrag, niet jij

    leren verkeersborden toekomst rijexamen psychologie

    navigatie met menu of tabel startpagina desktop

    company identity en marketing versus noodzakelijke reizigers informatie

    rekenen basisschool nieuwe intelligentie algoritme

    openbaar vervoer betalen ovchikpkaart toekomst infographics

    mini touch screen treinkaart verkoop automaat NS

    Naar top.



    2 Emotie en design

    Met het oog moet ook wat verantwoordt Design wel zijn focus op emotie. Daarmee betreedt Design de zeer lastige emotie-psychologie. De verantwoording voor het design komt dan van begrippen als:gebruiks­vriende­lijk­heid, look & feel, social interfaces, intuïtieve interfaces, mensgericht ontwerpen, persuasive interface, usability, user centered design, en verplaatsen in de gebruiker.Deze begrippen zijn lastig concreet te maken, komen veelal niet van de psychologie en zijn niet te linken aan de fysiologie van de hersenen. Het zijn doel­beschrijvingen die niet duidelijk maken hóe deze doelen te bereiken, dat de doelen bereikt worden door psychologische processen en welke psychologische processen dat zijn. Zo’n mistige termen-cloud maakt het amateur-psychologen moeilijk iets verstandigs te zeggen over deze lastige denk-begrippen. Bovendien geeft die mist ruimte aan persoonlijke emotie, fantasie en wensdenken. Het gevolg is: het design oogt wel goed maar het is onduidelijk wat het verstand er mee moet.


    Aanvankelijk zijn gebruikers tevreden. Het design ziet er mooi uit en de doel­beschrijving maakt het limbisch systeem blij. Maar als het ontwerp niet afgestemd blijkt op de taak en de psycho­logische processen van de neo-cortex dan keren de emoties en gaat het beeldscherm het raam uit.

    Uitgangspunt op deze pagina’s is dat het ontwerp éérst moet aansluiten bij de psychologische processen (waarnemen, taal, leren, denken) en de taak. Daarna en binnen de randvoorwaarden van de psychologie moet Design het ontwerp afmaken.

    Lukt gedragsverandering niet via de ratio, dan verandering afdwingen via de emotie in het limbische systeem. Hier ligt een belangrijke taak voor Design zoals op onderstaande figuren te zien is. Leidt dit alles nog niet tot het gewenst gedrag dan kan de psychologie vertellen hoe het gewenste gedrag te krijgen via manipulatie van het limbisch systeem door

    Hieronder wat voorbeelden.



    Het icon van de Nederlandse CoronaMelder.



    Een CoronaMelder die ook de emotie op het gewenste been zou zetten.
    Bron: NRC 31 oktober, pag. 10 In het nieuws, artikel over harde lockdown.


    Nederlands spookrijdbord.



    car park indicators

    tunnelveiligheid met psychologie

    concreet of abstract afbeelden icon pictogram bewegwijzering bord infographics

    leren verkeersborden toekomst rijexamen psychologie

    spookrijden verkeersbord

    parkeren betalen elektronisch toekomst parkeerautomaat

    Psychologie emotietoegepaste cognitief denkpsychologie

    Public infocovid-19, corona

    Public info public transportopenbaar vervoer vertrektijden dynamische panelen vertraging verstoring

    Naar top.



    3 Het denken en design

    Hoe aansluiten bij denkprocessen?

    • onderaan: skills,

    • daarna een hoger niveau: leren toepassen van regels

    • en het hoogste niveau: kennis.

    3.1 Skill based behaviour


    Aanvankelijk was het werk van mensen vooral skill based. Dit omvat vaak visueel-motorisch handelen dat op den duur zonder bewuste sturing, geautomatiseerd verloopt. Het gaat om doorlopen van gebaande paden in de hersenen.Voorbeelden daarvan zijn: repeterend handwerk, lopendeband­werk, autorijden, de weetjes-intelligentie van de slimste mens spelletjes.

    3.2 Rule based behaviour

    3.2.1 Regels, prima voor techniek, overheid en onderwijs

    Skill werden gemechaniseerd en de machines dicteerden dus dat de mens moest doen wat de machine nog niet kan, bijvoorbeeld opstarten. Het werk werd rule based. Rule based behaviour (Rasmussen) omvat het uitvoeren van procedures, (gebruiks)­voor­schriften en algoritmen, bijvoorbeeld voor het delen van getallen, het starten van een machine en het vinden van de oorzaak van een bekende storing.Rule based behaviour is een logische stap na skill based behaviour.
     
  • De stap naar Rules heeft de cultuur al heel snel genomen. Al duizenden jaren geleden werd het schrift uitgevonden zodat je de belastingvoorschriften bij kon houden en klaar is Kees de dictator. Ook nu nog.

    Iedere burger wordt geacht de wet te kennen. stelt de cultuur gewoon. Dus:

  • • Ook het (reken)onderwijs was er snel bij.

    Mr. Algoritme: Al Chwarizmi (850), de Arabische rekenmeester Willem Bartjens.
    voor problemen die de techniek zelf niet kan of wil oplossen. In moet de gebruiker precies de regels en de bewoordingen van de computer volgen.

    Een regel is: Als de temperatuur van een splijtstofelement te hoog wordt dan moet je meer koelwater toevoeren.
    Meterlijsten met waarden voor operators van de ontplofte kerncentrale in Tsjernobyl. Afzonderlijke waarden, geen overview, geen knowledge based gedrag mogelijk.
     

    3.2.2 Regels, ook prima voor mensen?

    Aanvankelijk vond de mens het prima regels op te volgen. Tót zo’n 10 000 jaar geleden er het een en ander veranderd was. De mens was uit de bomen geklommen en slapen op de grond geeft de hersenen meer rust dan slapen in een boom. Ook het oriënteren op savannen vraagt dieper nadenken dan wanneer je je weg moet vinden in een paar bomen. Kennis en doelen werden daardoor chaotisch samen ’zichtbaar’ in zijn De mens ’zag’ daardoor dat je sommige dingen beter ánders kon doen dan het algoritme voorschreef. Hij kreeg geniale gedachten als stenen speerpunten met weerhaken en landbouw. Híj paste zich niet meer aan, aan de natuur, hij paste de nátuur aan, aan zich zelf. Toen ging het snel. Binnen 10 000 jaar werd de vuursteenkets voor vuur een atoomkets voor vuur.
     
    Daar komt nog bij dat de mens toen al enkele eigenschappen had die het volgen van regels moeilijk maken.
  • De waarneming is gebouwd om zich te laten afleiden zodat mogelijk gevaar opgemerkt wordt. Terwijl de mens bessen zoekt, let hij op of er geen gevaarlijke beesten naderen.
  • Het verwerken van de waargenomen informatie gaat niet volgens een vaste nauwkeurig te volgen procedure maar snel en onnauwkeurig. Je kunt beter vluchten als je denkt dat er een panter aankomt dan vluchten nadat je met een algoritme nauwkeurig vastgesteld hebt dat er inderdaad geen geheel zwarte koe maar een hongerige panter nadert.
  • Bij het uitvoeren van een procedure is het werkgeheugen belangrijk (Wat heb ik gedaan, wat moet ik doen, waar heb ik die informatie opgeschreven, etc.). Maar dat werk­geheugen is een wat chaotisch vergiet.
  • • Maar er is nog iets. Lang heeft men gedacht dat de mens zich over de aarde verspreidde, om overbevolking, oorlog of klimaat. Het inzicht nu is dat hij weloverwogen emigreerde met zijn hele hebben en houden. Niet naar de overkant van de rivier maar duizenden kilometers ver, desnoods met een kano over zee en met huis en haard (Kreta, Australië 50 km, 50 000 jaar geleden, ). Hij deed dat gewoon omdat hij vrij wilde zijn en de opgebouwde cultuur te beklemmend werd
     
    Goed. De mens is niet gebouwd voor regels, procedures en precisie die daarvoor nodig is. Het komt dus goed uit dat de techniek procedures wél precies en braaf uitvoert zoals door de mens opgedragen.   De mens is dus precies het omgekeerde van de techniek. Een ideaal team zou je zeggen. Wat is nu de denktaak van de mens in dat team?

    3.3 Know-
    ledge based behaviour

    Zoals aan de groei van het voorhoofd te zien is evolueert het menselijk voor hoofd en daarmee zijn denken redelijk snel. Bovendien beginnen al die regelsystemen steeds meer te kraken.


    Hetzelfde is het geval met .
    • In het onderwijs ontdekte deskundigen rond 1970 dat reken-algoritmen en instampen niet de weg is om te gaan.• Ook Rasmussen had in de gaten dat kerncentrales ontploften met operators die regelsvolgend opgeleid waren (Three miles Island 1979 en Tjernobyl 1986). Later kreeg men in de luchtvaart ook door dat steeds meer regels om het laatste ongeluk te voorkomen, ertoe leidde dat piloten in problemen zo druk waren met checklists binnen dat zij de berg buiten niet zagen.
     
    Goed. (Meer) regels werkt niet.
    Ze kosten geld en geven negatieve emoties: rechtzaken, cursus-, handhaaf-, examen-, advies- en vergunningenindustrie.
    Ze zijn contraproductief (slechter onderwijs, meer verkeers­slachtoffers).
    Ze bedreigen waarschijnlijk het vrijheidsgevoel óók in ’vrije’ democratieën. Wat nu?
    In de veiligheidskunde komt de term zelfredzaam op. Regel niet alles (bij een ramp) maar zorg dat de burgers zich zelf kunnen redden. Ontwerp verkeersborden die burgers begrijpen zonder cursus. Examens zijn dan niet nodig en borden voor gevaarlijke situaties worden beter begrepen. Laat de chauffeur niet op de klok kijken of hij volgens de regels te moe is om veilig te rijden maar laat de ICT kijken of hij voldoende afstand houdt en niet te vaak over de lijntjes gaat. Waarschuw medeweggebruikers met een lamp op de cabine (Let op, hij zit half te slapen. en verminder zijn snelheid.
    In de zeventigerjaren van de vorige eeuw werd aan de reken- en wiskunde onderwijs ontwikkelt dat Men ging ijskoud met basis­school­kinderen rekenen in het acht-tallig-getal-stelsel (land van Acht).

    De cultuur (politiek en ouders) namen echter meer invloed op het onderwijs en gaven de voorkeur aan product gericht onderwijs (instampen van sommen en regels).

    Rasmussen bleef niet proberen en rules te maken voor complexe problemen. Rasmussen kwam met knowledge based behaviour. Bijvoorbeeld het oplossen van niet eerder opgeloste problemen (een nieuwe storing), het maken van een plan en het in de gaten houden van samen­werkende computers (supervisory control).

    Wat nu precies knowledge based gedrag was bleef onduidelijk. Maar Rasmussen gaf operators niet (alleen) regels maar vooral ook overzichten waar zij interacties tussen onderdelen konden zien en begrijpen. Sindsdien geen grote knallen meer daar.

    Overview van tienduizende metingen. Duidelijk is dat de problemen links onder zitten (koeling, bijvoorbeeld) (Duncan).
     
    Goed. Niet alleen regels maar meer: kennis en overzicht. Maar dat zegt nog steeds niet hoe mensen denken.
     
    Voorbeelden van knowledge based vaardigheden (o.a. supervisory control) versus rule based vaardigheden

    tom tom navigatie auto

    leren verkeersborden toekomst rijexamen psychologie

    Public info road trafficverkeer vrachtwagen tachograaf rijtijden

    Public info road trafficleren verkeersborden toekomst rijexamen psychologie

    Toekomstkilometerteller toekomst zelfrijdende auto snelheid beheersing

    Toekomst onderwijsrekenen basisschool nieuwe intelligentie algoritme

    Naar top.



    4 Hoe denkt de mens nu?

    De indeling van Rasmussen geeft een indeling in taken. De indeling zegt niet hoe de hersenen van mensen werken. Wat nu is denken? Psychologen gebruiken verschillende woorden voor denken: cognitie, information processing, mentaal handelen, probleem­oplossen en (kunstmatige) intelligentie. Deze verscheidenheid aan termen geeft aan dat denken een lastig begrip is. Het overzichtswerk van spreekt in de ondertitel over: het meten van een mythe. Hoe meer de psycholoog van intelligentie weet hoe terughoudender hij is.

    4.1 Wat was denken

    In de middeleeuwen begreep men de wereld met religieuze-intelligentie. Is de vijand getroffen door een bom: God is met ons. Descartes keek niet naar de bijbel maar naar feiten als het gewicht van de kogel en de hoek van het kanon. Vijand geraakt: De hoek van het kanon was goed. Die feiten-intelligentie ziet men in en moderne televisie programma’s als De slimste mens.

    4.2 Wat is denken nu

    Vandaag blijkt hij er minder ver naast te zitten dan weten­schappers na hem en amateur-psychologen nu. Nu is het tamelijk duidelijk dat de hersenen een systeem van verbindingen zijn en niet een systeem van opgeslagen elementen Deze verbindingen werken niet lineair, zoals de taal, of hiërarchisch zoals een computermenu, maar parallel.Theorieën over het denken moeten dus aansluiten bij het netwerkmodel. Rasmussen was niet zo specifiek over wat ’knowledge based ’ vaardigheden zijn maar je zou knowledge based kunnen uitwerken met een netwerk­model. De softe psychologie zoals die van Rasmussen verschuift daarmee naar de keiharde neuro-psychologie.
     
    Denken als het leggen van verbindingen blijkt ook te kloppen met het denken van hersenen waar iets goed mis mee is. De epilepsie verminderde. Maar beelden die rechts in de hersenen terecht komen kon de linkerhelft niet meer beschrijven. Denkproblemen zijn verbindings­problemen. Linken verklaart niet alleen problemen met het denken maar verklaart ook super­denken. Daar staat vaak tegenover dat zij minder verbindingen elders hebben, bijvoorbeeld in de prefrontale cortex. Sociaal fungeren ze dan weer minder goed.
     
    Denken is dus linken. Maar hoe wordt er gelinkt? De hersenen leggen een link alleen op basis van gelijktijdigheid. Er is geen ratio, geen logica, geen oorzaak - gevolg en geen plan. Daar komt nog bij dat het limbisch systeem, sluw en onzichtbaar voor de ratio, emotioneel getinte associaties flink voorrang geeft. Nietzsche zat er dus niet zo ver naast toen hij stelde dat

    4.3 Denken als irrationeel linken verklaart veel

     
    Bijvoorbeeld Framen Door associatief linken is framen mogelijk. Smart design for smart people maakt alles in de buurt dubbel positief en kop-vodden-taks maakt alles driedubbel negatief. Geen prefrontale cortex kan tegen deze framing op redeneren.Een probleem voor framers is dat de term vervangen moet worden voor het een stopwoord wordt. Zo ontstaat dan een vage woord-’cloud’, in dit geval: algoritme, intelligent, expert (systems), Slagzin van Kartell, geen ICT-bedrijf maar een
    ... stoelenmaker.
    Bijvoorbeeld
    Bijgeloof
    De hersenen hebben geen moeite met niet-rationele kennis als (bij)geloof.
    Bijvoorbeeld
    Ezels­bruggetjes
    Ezelsbruggetjes zijn per definitie logisch-dom maar hersen-slim omdat ze een brug zijn tussen iets nieuws en iets dat er al is.
    Bijvoorbeeld
    Taal associatie sterker dan logica
    Mensen weter beter, toch antwoorden velen vork op de vraag: Ork, ork, ork, soep eet je met een ....? Bij het horen van eten en ork leggen de hersenen onmiddellijk een verbinding met vork. In de taalhersenen liggen ork en vork dicht bij elkaar omdat ze rijmen. Die kleine afstand van ork en vork in de taalhersenen is sneller en sterker dan dat de rationele beoordeling van het antwoord in de prefrontale cortext.
    Bijvoorbeeld
    Onterecht schuldig verklaren
    Op basis van gelijktijdigheid wordt een oorzakelijk verband gelegd. Ah, zij was er elke keer bij toen patiënten overleden (bv. Lucia de B.). Dus ze heeft de patiënten omgebracht redeneerde de rechter. Toen ze haar straf uitgezeten had, bleek dat ze onschuldig was, mede door de inzet van cognitief psychologen.
    Bijvoorbeeld
    Onderzoek naar oorzaken
    Als uit onderzoek blijkt dat vegetariërs langer leven dan hoeft dat niet te komen doordat ze alleen planten eten. De oorzaak kan ook zijn dat ze bewuster en daardoor gezonder leven. Het omgekeerde is dan zelfs ook niet uitgesloten: het kan zijn dat bewust vlees eten gezonder is dan bewust vegetarisch eten.
    Bijvoorbeeld
    Discriminatie
    Door de associatieve werking en het moeilijk te controleren limbisch systeem is discriminatie van personen ook zo lastig. Voordat de prefrontale cortex ook maar kan zeggen: Niet alle ... zijn .... heeft het limbisch systeem allang alarm geslagen met Kijk uit, daar heb je weer zo’n ...
    Bijvoorbeeld
    Onderzoek naar beleving
    Doordat emotie het gedrag ongemerkt meer bepaalt dan de ratio, zegt een mens niet wat hij ’denkt’ en ’denkt’ hij niet wat hij zegt. Dit is sterker wanneer de denker meer emotioneel betrokken is. Bijvoorbeeld doordat hij ooit een trein miste naar een belangrijke afspraak of wanneer het OV door media of politiek negatief geframed wordt.
    Bijvoorbeeld
    Creativiteit
    De hersenen bepalen welke koppelingen ze leggen en niet de eigenaar van de hersenen. Daardoor kunnen onbedoelde en vreemde koppelingen ontstaan, zoals humor, creativiteit, versprekingen, (te) spontane uitspraken en een Aha-Erlebnis. Eerst komt de gedachte en daarna pas de beoordeling als grappig en slim. Is er onvoldoende tijd voor censuur door de (culturele) normen die de pre-prontale cortex kent dan krijgt de gedachte een negatieve beoordeling als dom, asociaal en dergelijke. Onder de douche, wanneer het probleem niet aan de orde is, komen de hersenen ijskoud met een geniaal idee. Tijdens het slapen is die beoordeling van gedachten geheel uitgeschakeld en koppelen de hersenen ongehinderd alles aan alles.
    Bijvoorbeeld
    Op het puntje van de tong
    De hersenen komen niet alleen met nieuwe gedachten, oude gedachten die zeker aanwezig zijn, houden de hersenen gewoon soms nog even verborgen, bijvoorbeeld als het op het puntje van je tong ligt.
    Bijvoorbeeld
    Procedures en regels
    Je weet maar nooit wat voor associaties en afleidingen er op een bepaald moment opduiken omdat het limbisch systeem denkt dat het voortbestaan gevaar kan lopen.
    Bijvoorbeeld
    Beoordelen van kwaliteit
    Ariely ging in zijn onderzoek nog een stapje verder. Mensen die eerst een willekeurig hoog getal opschrijven, bieden direct daarna een hoger bedrag dan mensen die eerst een willekeurig laag getal opschrijven (Ariely, 2012, pag. 46). Er is geen enkele relatie tussen het opgeschreven getal en het object waarop geboden wordt maar de hersenen leggen wel een link.
    Bijvoorbeeld
    Vrije wil
    Dat betekent voor de vrije wil, dat hersenen zonder enige controle van de eigenaar toevallige linken leggen? Is die vrije wil misschien gewoon een alibi voor gebrek aan psychologische kennis? Een nogal harde aanwijzing daarvoor is dat de hersenen al beginnen met linken vóór de persoon kan weten dat hij iets gaat beslissen

    Als de niet zo vrolijke Nietzsche deze nieuwe kennis zou hor en dan zou hij waarschijnlijk juichend opstaan uit zijn graf in Röcken. Als hij vervolgens ziet wat er met zijn kennis gedaan is, dan zou hij daar waarschijnlijk weer snel in terug te keren.
    Descartes zat dus in de goede richting met de hersenen als een netwerk. Maar hij had het mis met de rationaliteit. Hij dacht dat (weten­schappe­lijke) kennis gewoon aangeboren in de mensen zat en er alleen uitgehaald moest worden. De ratio kan ontrafelen of een associatief (correlationeel) verband ook oorzakelijk is en wat de emotionele lading is. Maar dan moet de mens zich wel houden aan allerlei strakke weten­schappe­lijke regels. Zich houden aan regels is nu net iets wat mensen niet goed kunnen, zoals we al zagen.Zich houden aan regels is vooral moeilijk wanneer de uitkomst het limbisch systeem onwelgevallig is. Dat limbisch systeem kan overigens wel eens minder stom zijn dan het lijkt. Zo heeft het zijn grootste vijand, de wetenschap, in zijn greep gekregen met ’marktwerking’ en financieel afhankelijke onderzoeks­instituten. Goed nieuws is wel dat de wetenschappelijke psychologie steeds meer doorsijpelt naar het volk. Steeds meer bestseller verklaren het volk leesbaar en goed onderbouwd hoe bepalend de emotie (en niet de ratio) is voor ons gedrag () en Ook journalisten onthullen rond 2019 steeds meer, dat wetenschappelijke conclusies politiek correct zijn. Niet toevallig overigens. Wiens brood men eet diens woord men spreekt.
    Naar top.



    5 Hoe denkt de mens morgen?

    5.1 Kiest de mens voor de techniek?

    De ICT belooft problemen op te lossen met techniek zoals: algoritme, intelligent, expert (systems), . Opmerkelijk aan deze lijst van beloften is, dat de techniek komt met een lijst vage en vooral lastige psychologische begrippen. Verder weet de denkpsychologie dat het riskant is De kinder­denk­psychologie leert dat antropomorf denken Voor kinderen kunnen bomen praten en denken. Dat is ook wat de ICT nastreeft met bijvoorbeeld robots.
     
    Ook de taalpsychologie heeft een relevante opmerking. Slim is een antoniem als zwart-wit. Als het over techniek gaat, dan wordt altijd alleen gesproken over de ene kant, de slimme techniek. Als er al iets slim moet zijn dan is het niet zozeer de techniek maar de ontwerper. Deze kan taalpsychologisch gezien dus ook dom zijn. De werkelijke tegenstelling is overigens niet slim - dom maar Zo’n mistige termen-cloud maakt het amateur-psychologen moeilijk iets verstandigs te zeggen over deze lastige denk-begrippen. Bovendien geeft die mist ruimte aan persoonlijke emotie, fantasie en wensdenken.
     
    Natuurlijk moet de mens de techniek gebruiken maar dan wel omgekeerd:
    De vraag is dus niet: Wat is de invloed van sociale media op de mens.
    Een betere vraag is: Hoe kan de mens sociale media gebruiken?
    Een nog betere vraag is: Heeft de mens sociale media nodig?
    Maar de vraag is niet: Kiest de mens voor de techniek?
    De vraag is: Laat de mens zich onderwerpen aan de techniek?
    Kort en plastisch:

    Eigenlijk is er helemaal geen vraag maar een opdracht:
    Techniek maak wat het denken van de mens nodig heeft.
    Naar top.

    5.2 Kiest de mens voor de cultuur?

    De mens bouwt hulpmiddelen (computerprogramma’s) die denkprestaties kunnen leveren die één mens alleen, niet voor elkaar krijgt. Dennet geeft daar aardige maar nogal ingewikkelde voorbeelden van (het wiskundige bewijs voor de vierkleurenstelling van Möbius, het bouwen van eiwitten). Hij blijft met zijn voorbeelden binnen de technische wetenschappen. Human Efficiency richtte zich aanvankelijk op toepassing van de psychologie op apparaten en systemen voor rekenonderwijs, reizigers en bestuurders (trein, (vrachtauto)). De analyses op deze site waren aanvankelijk bedoeld om te komen tot efficiënte systemen: snel en foutloos menselijk handelen. Steeds weer blijkt dat het niet zo moeilijk is een efficiënt systeem te maken, dat die efficiënte systemen goedkoper zijn dan de huidige systemen en dat een efficiënt systeem geen ingewikkelde techniek vraagt (virtual reality, AI, grote snelle computers).

    Hoe komt het toch dat dit steeds maar niet blijkt te lukken.
     
    In de tachtiger jaren van de vorige eeuw werd beroemd met The Psychology of Everyday Things. Ontwerpers kregen de schuld van gebruiks­onvriendelijkheid. Tien jaar later kwam de taalkundige met The inmates are running the asylum. De managers hadden de ontwerpers hun gang maar laten gaan. Weer tien jaar later was het probleem kennelijk nog niet opgelost maar werd een volgende verdachte ontmaskerd Het is dus begrijpelijk dat de ICT en Design aan de haal gaan met psychologische begrippen kapen als: algoritme, intelligent, expert (systems), Nu, 32 jaar na Norman, is

    5.2.1 Het werkgeheugen geeft vrijheid

    De ICT blijkt, hoe dan ook, niet erg behulpzaam te zijn bij het denken van de mens. Begrijpelijk, het is namelijk onduidelijk wat dat denken van de mens eigenlijk is. Misschien is het een oplossing om eens na te gaan hoe die mens is gaan 'denken'.

    Een antwoord op die vraag geeft The rise of Homo Sapiens, the evolution of modern thinking In dat boek dat gaat over het denken verwijzen de auteurs 24 maal naar working memory in de tekst en geen enkele maal naar intelligence. De conclusie van de auteurs is dat het werkgeheugen de motor is van de ontwikkeling van het hedendaagse denken van de mens. Zij baseren die conclusie op de ontwikkeling van de hersenen en de werktuigen die de mens maakte.
     
    Aanvankelijk paste de mens zich 100% aan aan de natuur. Dat deed elk dier. De 'slimme' dieren gebruikte eenvoudige gereedschappen, een takje om mieren uit een hoop te halen of een kei om noten te breken. Ook de mens had dierlijke intelligentie. Hij ging een klein stapje verder en maakte 100 000 jaar lang vuistbijlen. Meer niet. Dat alles veranderde toen het werkgeheugen van de mens zich ontwikkelde. In zijn werkgeheugen kan een mens verschillende zaken tegelijk zien. Zo kan hij zien dat de punt van zijn speer wéér afgebroken is. Hij baalt. Naast zijn speer ziet hij misschien een scherpe afslag van een vuursteen die hij aan het bewerken is. Eureka! De Leonardo uit de steentijd prutst de scherpe afslag op zijn speerpunt. Minder speerpunten slijpen en meer everzwijnen vangen! In het werkgeheugen wordt de oplossing van een frustratie met de werkelijkheid zichtbaar. De bewuste intelligentie is geboren. De mens is vrijer van de natuur. Hij past zich niet aan aan de natuur maar hij past de natuur aan aan zichzelf. De mens kan bewust kiezen tussen opties die hij in zijn werkgeheugen 'ziet'. Bij bewust denken 'ziet' of zelfs zoekt de mens alternatieven en kiest bewust. Neen, niet die afslag maar die andere. Die is puntiger. En dan gaat het snel. Door al dat gepruts met vuurstenen en speren kunnen de hersenen de fijne motoriek goed aansturen. Mensen kunnen dat beter dan apen bijvoorbeeld. Het aansturen van fijne stemspieren was voor de hersenen dus een kwestie van copy paste. Bij dat prutsen leert de mens ook een motorische grammatica (plaatsbepaling: waar de speer vasthouden). Die woord-taal-grammatica konden de hersenen dus ook copy-pasten van de grammatica voor de fijne motoriek. Verder wil de mens ook communiceren om kennis over te dragen. Je moet je speer meer naar achter vasthouden dan is hij beter in balans en blijft hij horizontaal. Het taal-denken is niet meer tegen te houden.
    Met die taal-intelligentie ontstond de landbouw. Voor landbouw heb je regels nodig voor verdeling en planning van het werk. En toen ging het mis. Wie moet het rotwerk doen bijvoorbeeld. En wie moet werken bijvoorbeeld. Een eerste oplossing voor dat probleem was fysiek emigreren. Sommige mensen hernemen dan hun vrijheid. Niet zoals dieren: emigreren wegens externe krachten zoals overbevolking, conflicten of klimaatverandering. De dissidenten emigreerden bewust, weloverwogen, in goed overleg en over grote afstand: met een kano naar Kreta (60 km, 6 800 vC., of naar Australië De taal maakte ook een tweede oplossing mogelijk namelijk mentaal emigreren. Vikingkoning Bluetooth (911-986 n. Chr.) veroverde veel met één regel van tien woorden: Gesneuveld in de strijd: honingwijn en maagden tot in eeuwigheid. Overigens was ene Mozes (ongeveer 1300 v.Chr.) hem voor met maar liefst 10 regels. Geen van die regels ging over landbouw of vechten. Opmerkelijk is dat de regels van Mozes nog steeds actueel zijn en zich fors vermenigvuldigd hebben. Ene Jesus deed 1300 jaar later een succesvolle poging het aantal regels te beperken tot grofweg één: Heb de ander lief als uzelf. Inmiddels is die beweging ook uitgegroeid met vele regels niet over landbouw. Al met al niet echt de vrijheid waar het 40 000 jaar geleden mee begon. Een bevrijding van het religieuze denken kon niet uitblijven en kwam, 200 jaar geleden met de verlichting. De verlichting verving het religieuze denken door het rationele denken met de objectieve regels van de wetenschap. We komen in de tijd steeds dichter bij vandaag. Nog vers in het geheugen ligt de onhandige afslag in de evolutie van het denken die het nazisme nam. Het nazisme kwam natuurlijk ook met regels, natuurlijk ook niet over landbouw maar om de vrijheid van veel mensen nogal fors te beperken. Al na twintig jaar volgende een spectaculaire apotheose van die afslag met de tweede wereldoorlog. Het goede nieuws was dat die oorlog niet meer ging om god, koning en maagden maar om de Vrijheid. Wat dat betreft waren de Romeinen slimmer dan het nazisme. Door andere volken vrijheid te geven hebben de Romeinen het wél 1000 jaar uitgehouden.
    En dan nu het denken van vandaag. Tegelijk met de bevrijding van religieuze regels was er ook een bevrijding van autoriteit. Niet de ratio bepaalt wat we gaan doen maar het volk, het democratische denken. Opmerkelijk is dat burgers zich steeds onvrijer lijken te voelen. Ook in de meest democratische landen. Er is toenemend populisme en er is een roep om meer beslissingen bij de burger te leggen (kiezen van bestuurders en referenda). Blijft de geschiedenis zich herhalen?

    5.2.5 De cultuur houdt zijn macht vast

    In het kort is de geschiedenisles boven: Bij elke stap verbetert het denken en de vrijheid van de mens fors en wordt tegelijk zijn vrijheid fors beperkt. En nu dan Eureka. Op deze site staan min of meer objectief wetenschappelijke psychologische analyses gericht op het efficiënt maken van niet politiek-gevoelige apparaten en systemen (snel en foutloos op knopjes drukken). De systemen die vanuit de gebruiker, zijn taak en de psychologie ontworpen zijn, die zijn zoals het hoort. En dan nu, na zo'n veertig jaar analyseren en ontwerpen van knopjes wordt de rol van de cultuur met zijn regels steeds zichtbaarder.
     
    Bijvoorbeeld
    Leren optellen en aftrekken tot 100
    Het conflict tussen de mens en de cultuur kwam in 1986 al naar voren bij onderzoek naar het leren optellen en aftrekken onder de 100. Kortom, de cultuur wil: liever en het kunstje leren dan na denken hoe je het zou kunnen doen. Ook rond 2020 is er bij ouders en politici een voorkeur voor instampen van 'basisvaardigheden'. De associatieve wet is zichtbaar binnen één oogopslag (2+3=5, dat weet ik, ik zie nu dat 3+2 ook vijf is. Dat hoef ik dus niet opnieuw op mijn vingers uit te rekenen.)
     
    Bijvoorbeeld
    Veilig verkeer

    De 'smart'­ICT tacho,
    ingevoerd rone 2019
    De nieuwe tachograaf waarmee gecontroleerd wordt of de vrachtwagenchauffeur zich aan de rijtijden houdt. Ter illustratie een psycho-tacho. De psycho-tacho is een team-lid dat ongevallen voorkomt door goed naar de chauffeur te kijken, voortdurend te rekenen en de chauffeur te informeren. Zo nodig zet hij de wagen stil. Zo gaat dat bij machinisten al decennia.

    Jan, je bent nu binnen 30 minuten 10 maal de vluchtstrook opgeschoven en je zit te dicht op je voorganger. Je bent kennelijk moe. Rusten nu.


    Een psycho-graaf
     
    De grammatica van een vierjarige is beter dan de grammatica op verkeersborden. Uit onderzoek blijkt dat er bij verkeersborden met een correcte grammatica
     
    Bijvoorbeeld
    Testen en toetsen
    Uitslag rijexamen. Intelligentietesten, eindtoetsen, Cito-toets en examens zijn nodig om beslissingen te nemen die in deze cultuur noodzakelijke: Wie mag welke baan, welke school, naar het volgend leerjaar en wie mag met een auto de weg op. Voor psychologen is dat getest aantrekkelijk omdat eenvoudig met getallen gewerkt kan worden. Met computers en internet is het nog gemakkelijker en kan iedereen psychologisch onderzoek doen. het is niet duidelijk waar de mens in het leerproces zit, waarom hij gezakt is, en hoe het verder moet. Verder is niet duidelijk of het probleem in het leerproces bij de leerling, in het onderwijsproces of bij het testen (examenvrees) ligt. De psychologie is eigenlijk: Fout Jan, kom over twee maanden nog maar eens terug, beter je best doen hoor! Hoe 'goed' of 'slecht' hij ook is. Bijvoorbeeld met:







    Kenniswijzer toepassen
    denkpsychologie
    Relatiewijzer
    Naar top.

     

    5.3 Kiest de mens voor zich zelf?

    Niet de designers, ICT, de managers of de psychologie zijn de vijand van het denken van de mens. De cultuur, die heeft boter op zijn hoofd.Die confrontatie tussen de cultuur en de prefrontale cortex zou nog wel eens een forse kunnen worden. Het vrijheidsdenken zit kennelijk nog al diep in de mens.
     

    5.3.1 Met anarchie?

    Veel verder zelfs. De huidige marktgerichte liberale democratie is niet in staat de huidige problemen op te lossen. Dat geldt ook voor de staatsvorm van het communisme. Een staat kán zijn burgers niet verzorgen. Zonder staat blijken groepsdieren dat wel te kunnen. Mensen zouden dat dus ook moeten kunnen. Blom hoopt nu dat het volk de macht grijpt, niet wacht op vadertje staat maar zelf aan de slag gaat. Nog geen twee jaar na het verschijnen van zijn boek gaan scholieren de straat op voor het milieu, prijzen supermarkten producten afhankelijk van de houdbaarheidsdatum en zijn er apps om uitstekend overgebleven eten bij restaurants voordelig aan te schaffen. Gaat Blom gelijk krijgen? Is de vrijheidsprijs voor staatsverzorging voor iedereen te hoog? Moet een burger die bewijst zelfredzaam te zijn de mogelijkheid krijgen zijn vrijheid terug te krijgen?
     

    5.3.2 Met techniek?

    We blijven hier bij de psychologie van het denken. Een probleem is dat het limbische systeem de evolutie (van het denken) sluw via de cultuur en het onderwijs blokkeert.


    5.4 Kiest de mens voor de biologie en de evolutie?

    De mens en de wetenschap zoeken al eeuwen naar bewustzijn, ook de hedendaagse wetenschap. Tevergeefs tot nu toe. Wel veilig zo’n zoektocht naar iets dat er mogelijk niet is. Maar steeds meer wetenschappers komen met iets anders. Getroffen door informatiebommen als sociale media en framing? Te weinig authentieke intelligentie! zegt dan treffend. Je kent je eigen nog onbewuste emoties niet, je weet niet waar je achteraan rent, je weet niet wat je zelf wilt. Je gebruikt je prefrontale cortex te weinig. De nieuwe nieuwe mens zegt dus niet meer:
    Ik denk dus ik ben.

    (Descartes) maar:
    Ik ben omdat ik me zelf mezelf ken.

    De ICT moet de mens helpen zijn authenticiteitspuzzel op te lossen.
    Dát is de opdracht voor de techniek: maak middelen waarmee de mens meer control krijgt over zijn emotie, zijn ratio en vooral over zijn cultuur. De middelen moeten de mens in staat stellen objectief waar te nemen zonder dat het limbische systeem de waarneming beïnvloed. De mens kan dan zelf met zijn limbisch systeem experimenteren.
     
    Bijvoorbeeld
    Kansberekenen
    Dus geen discussie over mondkapjes tegen Corona maar: ICT die voor jou rekent, motiveert en corona covid19 app
     
    Bijvoorbeeld Algoritmen Ben je bang voor algoritmen van grote bedrijven? Maak contra-algoritmen die de algoritmen van grote bedrijven op jouw been zetten. Of beter nog: overleg gewoon met die grote bedrijven over wat jij wilt.
     
    Bijvoorbeeld Veel alternatieven
    Dus niet meer stemmen op een betrouwbaar (uitziend) belanghebbend persoon die in een zin van vijf framende woorden die het limbisch systeem als muziek in de oren klinken, (uitvoerbare?) oplossingen formuleert voor (bestaande?) complexe problemen.
    Wél een kieswijzer die onbewuste drijfveren van jou (en van de politicus) zichtbaar maakt en vertaalt in stemopties.
     
    Bijvoorbeeld
    Relaties
    Niet meer zelf amateurpsychologisch je relatie analyseren.Gewoon op basis van inmiddels harde psychologische verklapt een Relatiewijzer waarom jij je zó in een relatie gedraagt, wat het effect daarvan op een partner is en welke andere mogelijke gedragingen er zijn:
     
    Bijvoorbeeld
    Redeneren
     
    Dit soort zelfkennis is geen probleem voor de hedendaagse psychologie. Desnoods zonder professional maar zelf met door psychologen gespecificeerde ICT. Misschien overigens wel voor die mens zelf. In ieder geval groeit die prefrontale cortex gestaag en volgt die groei op goed geluk al miljoenen jaren de biologie en de evolutie.Aan het voorhoofd kun je duidelijk zien dat deze bij de mens groter wordt. Al vijf maal groter maar liefst dan die van zijn naaste buur de chimpansee.
     
    Wie wordt de baas van de mens, zijn prefrontale cortex of zijn cultuur? Het worden spannende tijden, de komende 100 000 jaar.hoe denken mensen toekomst psychologie denkpsychologie



    Meer psychologie voor design







    Toepassing van denk­psychologie:

    ICT



    x Invoer Morsesleutel Toekomst        multidimensionaal graphic   







    Public design



     NS treinkaart automaat b100 betalen openbaar vervoer NS treinkaart automaat b8060 betalen openbaar vervoer  IMO international maritime organisation muster station sign plattegrond IKEA water vaar verkeersbord maximaal hoogte water vaar verkeersbord maximaal drie dik aanleggen water vaar verkeersbord maximale doorvaart hoogte 3 meter experimenteel vertrektijden bord openbaar vervoer structuur openbare ruimten experimenteel vertrektijden bord openbaar vervoer atb etcs snelheidsbeheersing aandacht trekken water vaar verkeersbord verboden aanleggen water vaar verkeersbord maximale hoogte water vaar verkeersbord verboden 3 dik aanleggen met meer schepen trein vertrektijd perron NS CTA OV openbaar vervoer betalen ov-chipkaart toekomst grafische bestemmingen lijst metro ondergrondse lijn  structuur hoefijzer winkelcentrum 







    Icon/sign design



      3-d, perspectief,drie-dimensionaal verkeersbord toekomst parkeerverbod verkeersbord toekomst verboden inhalen verkeersbord toekomst maximum snelheid bepaalde 







    Psychologie



    helderheid voor betrouwbaarheid hersenen limgisch systeem en cortex aandacht trekken en aandacht sturen gebruik van de kleuren rood oranje en geel gevoeligheid van het oog voor kleuren humunculus mensmetafoor een mens in de zaadcel 







    Toekomst volgens psychologie

              







    Leren rekenen

    leren rekenen basisschool MAB rekenblokken toekomst onderwijs leren lezen leren rekenen supermarkt leren rekenen basisschool tellen op de vingers aftellen leren rekenen vleksom puntsom rekenonderwijs basisschool tientallig stelsel tellen op de vingers rekenonderwijs basisschool computer diagnostiek remedial teaching graphics for quantitative data next generation 







    Hogesnelheidstrein (ERMTS)

      ERMTS hoge snelheidstrein hsl ATB experimenteel interface voor machinist ERMTS high speed train control driver mmi ERMTS hoge snelheidstrein hsl ATB experimenteel interface voor achinist ERMTS hoge snelheidstrein hsl ATB experimenteel interface voor achinist 







    Wetenschappelijke verantwoording