De moderne mens: meester of slaaf? Lezing

De moderne mens: meester of slaaf?

Waarom de slaaf maar geen meester wordt

Lezing Leonard Verhoef
De moderne mens, congres studievereniging der Psychologie Labyrint
Universiteit Leiden, 1 april 2011
Contact

1. De ontdekking van de moderne mens

De eerste moderne mens is volgens de antropologie ongeveer 200 000 jaar geleden geboren. De nu levende ’moderne’ mens verschilt biologisch weinig van hem (Miller, 2009).

De eerste aanwijzingen voor een nieuwe moderne mens zouden kunnen dateren uit 1990. Als een proefpersoon analfabeet blijkt te zijn dan verwijdert de psycholoog deze proefpersoon uit het onderzoek. Een andere geldig argument om proefpersonen te verwijderen is ernstig stotteren. Stotteren verstoort namelijk de meting van reactietijden.

Met dit scherm kunnen ‘moderne’ mensen geïdentificeerd worden.

Hoe ziet de moderne mens er uit?
Na de negentigerjaren nam het aantal verwijderingen van proefpersonen toe. Op het eerste gezicht was er niet duidelijk sprake van iets als analfabetisme of stotteren.

Bij het ontwerpen van gebruiksvriendelijke apparaten bleek ook dat sommige gebruikers handen, ogen, taal, geheugen en hersenen moeten hebben, die flink verschillen van die van de mens van voor 1990.

Hier wat voorbeelden van dergelijke onderzoeksresultaten.

Jongeren en IT-deskundigen kunnen tientallen procenten slechter een treinkaartje kopen met de treinkaartautomaat dan de gemiddelde reiziger en ouderen (zie de bovenstaande de kaartautomaat). Druk een oudere op 1e in plaats van 2de klas dan verbetert de oudere zich gewoon door op de 2de klas knop te drukken en gaat verder. Een ITer gaat op zoek naar een cancel knop en begint helemaal op nieuw. Speciaal voor deze groep heeft de treinkaartautomaat daarom een cancel knop.

Hetzelfde beeld beeld komt naar voren wanneer men bepaalde proefpersonen vraagt een knopje in te drukken in geval van alarm (Verhoef, 2000). Gewone mensen verwachten dat de politie komt wanneer zij op help drukken. Jongeren en ITers verwachten uitleg van het kastje wanneer zij op help drukken.

In een onderzoek was de vraag aan de proefpersonen: "Wat is er in de toekomst anders bij het werken met computers dan nu?". Op die vraag heeft 67% van de genoemde verschillen betrekking op vermindering van de spierarbeid.

Zo noemt men vaak het vervangen van de vingerspieren door de stemspieren om gegevens in te voeren (voice input), aanraakschermen en directe invoer in de hersenen via elektroden. Visuele veranderingen die men noemt maken 28% deel uit. Het percentage genoemde veranderingen op mentaal gebied (taal, leren en denken) bedraagt 0% (n proefpersonen=10, n veranderingen=44).

Zou de moderne mens niet meer kunnen of niet meer hoeven denken?

Rechts de rode help knop. Als de bewoner daarop druk, bijvoorbeeld bij inbraak of brand, dan komen de buren te hulp.
ITers en jongeren denken dat zij uitleg krijgen wanneer zij op die knop drukken.

Bron: Burenbel, 1998.

Moderne mens of denkfout?

Onderzoekers onderscheiden afhankelijke en onafhankelijke variabelen. Dit onderscheid voorkomt dat de onderzoeker oorzaak en gevolg door elkaar haalt (De Groot, 1961).

Het geslacht van proefpersonen is een onafhankelijke variabele en de intelligentie bijvoorbeeld de afhankelijke variabele die de onderzoeker gaat meten. Elke man en elke vrouw kan elke intelligentie hebben. Als je afhankelijk en onafhankelijk omdraait dan wordt de situatie anders. Alleen mannen kunnen dan bijvoorbeeld intelligent zijn en niet intelligente mannen en intelligente vrouwen moeten omgebouwd worden.

De Neanderthaler begreep dat. Hij zorgde dat de steen (de afhankelijke) paste in zijn hand (de onafhankelijke) zoals rechts te zien is. Hij koos geen stekelige steen en ging daarmee hakken tot de evolutie gaten in zijn hand gemaakt had waar de stekels van de steen inpassen.

Een handvriendelijke vuistbijl.

De ronde en ruwe vormgeving maakt dat deze vuistbijl goed in de hand ligt.

Bron: omstreeks 100 000 jaar v. Chr.

Bij de nieuwe moderne mens is dat andersom: de mens is de afhankelijke en de techniek de onafhankelijk Zijn vuistgereedschap heeft een slechte handligging en lijkt gemaakt om uit de hand te vallen (zie de handheld rechts). Het gereedschap is niet passend maar de hand moet zich aanpassen, bijvoorbeeld door te evolueren naar een meer schuurpapierachtige handhuid.

Handonvriendelijke handheld.

Door de rechte en gladde vormgeving is deze handheld eigenlijk een handdrop.

Bron: iPhone van Apple, omstreeks 2009.

Een ander vuistgereedschap van de nieuwe moderne mens is de muis. De ontwerper van de software dwingt de gebruiker de muis te gebruiken, zoals te zien is in het Word tabblad rechts. Tot de evolutie een RSI-bestendige hand ontwikkeld heeft, moet de moderne mens zich behelpen met zachte kussentjes en trilmuizen. Vóór 1990 bestond de muis niet en ook computer-RSI bestond niet, zelfs niet wanneer de gebruiker acht uur per dag met 400 aanslagen per minuut data invoerde.

Tijdens de lezing meer voorbeelden.

Vanaf de Word hoofdmenu optie 'Tools' kan de gebruiker met het toetsenbord naar deze tabbladen.
Het juiste tabblad kan alleen met de muis gekozen worden.
Daarna kan de gebruiker weer verder met het toetsenbord. De techniek dwingt muisgebruik af. Door afgedwongen afwisseling blijft de gebruiker muizen. De kans op RSI neemt daardoor toe.

2. De ontmaskering
van de moderne
techniek

Antropologen die de hedendaagse mens over 100 000 jaar onderzoeken zullen waarschijnlijk moeilijk kunnen begrijpen waarom de hedendaagse nieuwe moderne mens een denkfout maakte die de Neanderthaler niet maakte: het omdraaien van afhankelijk en onafhankelijk, van oorzaak en gevolg, je als slaaf laten behandelen terwijl je een meester in hart en nieren bent.

De mens verandert niet en discussiëren kun je het best over het veranderbare, dus over de techniek. De verschillen tussen de Neanderthaler en de hedendaagse moderne mens zijn kleiner dan de verschillen tussen vuistbijl en computer. Ook daarom is het verstandiger de discussie te richten op de techniek. De discussie moet dus niet gaan over de invloed van de techniek op de moderne mens maar over de invloed van de mens op de moderne techniek. Hoe staat het daarmee?

Onderzoek: Hoe ziet moderne techniek er uit?
Sommige toekomstkijkers voorzien een mensheid die één geest is doordat moderne mensen met elektronica verbonden zijn (Wilde, 2000, pag. 56). Hoe ziet moderne techniek er psychologisch gezien uit?

Laten we een oude bekende moderne techniek nemen, de tekstverwerker. De huidige tekstverwerkers zijn geen tekstverwerkers maar letterverwerkers. Zij helpen niet bij het maken van goede teksten maar zij verminderen de vingerspierarbeid bij het verwerken van letters (geen gedoe met flesjes type-out). Tekstverwerkers verminderen spierarbeid, net als stoommachines. Psychologisch gezien niet veel nieuws dus.

Wat andere voorbeelden. Voorlopig ziet de computergebruiker vandaag op zijn scherm nog een desktop, een personal assistant en een menu: metaforen van de oude techniek. Ook niet echt nieuw. Zo hadden de oude Grieken al personal assistants die zij 'mentor' noemden.

Ook op stations is deze 'horseless carriage' ziekte (de Mul, 2007, pag. 111) te zien. Op perrons hangt wel nieuwe techniek (borden dynamisch tot op de pixel) maar voor het waarnemen en denken van deze reiziger is de situatie gelijk aan twee technische generaties terug: grofweg zoals toen de dienstregeling nog op papieren posters en in dienstregelingsboekjes stond. Eenvoudige veranderingen die het reizen voor de reiziger zouden vereenvoudigen en die de kosten voor de reisinformatie zouden verlagen zijn op deze moderne techniek niet toegepast, zoals rechts te zien is. Deze ontwerpstrategie is geen foutje maar structureel.

Voorbeelden van perronborden die van de reiziger wel een meester maken worden getoond tijdens de lezing

NS perron treinaanwijzer, type rolband (in gebruik tot omstreeks 1985)

nieuwe ns perron treinen aanwijzer cta

NS perron treinaanwijzer, type dynamisch pixel based scherm (in gebruik na 2007)

Op de moderne treinaanwijzers staat de tijd stil. De linker rolbandaanwijzer van twee generaties terug geeft 13:31 links boven digitaal weer. De aanwijzers die omstreeks 2007 verschenen doen dat precies zo.

De tijd rechts heeft de voorkeur omdat de vertrektijd en de kloktijd dan dichter bij elkaar staan. Dat geeft minder vergissingen.

Een digitale klok heeft voorkeur omdat tijdsvergelijking tussen twee gelijke presentaties eenvoudiger is dan een vergelijking tussen een digitale en een analoge presentatie.

Beide digitale getallen zouden op het beeldscherm kunnen. Dat maakt het aftrekken van tijden eenvoudiger en de aanwijzer goedkoper.

Alleen de aftelteltijd (trein vertrekt over ... min) is minder rekenwerk voor de reiziger en goedkoper voor de vervoerder.

Tijdens de lezing cognitief psychologisch opgezette aanwijzers. Op sommigen is tijd daarbij zelfs niet meer aanwezig.

Waarom is er geen moderne moderne techniek?
Hoe kan moderne techniek voor de gebruiker niet verschillen van techniek van duizenden jaren geleden? Wie verzaakte de techniek te vertellen wat de bedoeling van een technisch hulpmiddel is? Er blijken twee verdachten te zijn.

Bij de Neanderthaler bepaalde de gebruiker de vorm van de vuistbijl. Hij kocht geen vuistbijl met scherpe punten aan beide kanten.

Tegenwoordig is dat anders. Microsoft moet zich verdedigen in veel rechtszaken maar niet omdat haar software RSI-vriendelijk is. Mogelijk is er sprake van een geloof (de Wilde, 2000). Een geloof in de techniek. Bij een geloof past: lichamelijk lijden (RSI), volgzaamheid (techniek is meester en gebruiker is slaaf) en vervolging, bijvoorbeeld door bepaalde bevolkingsgroepen toegang tot faciliteiten ontzeggen en denigrerend bejegenen (digibeten). Er zijn zelfs ketters die de god willen ontmaskeren.

Verdachte nummer één is dus duidelijk. Een vijand van de hedendaagse moderne mens is de in de techniek gelovende hedendaagse moderne mens.

Naar top.

Naast een religie voor onbegrepen verschijnselen en problemen kan de wetenschap verklaring bieden. Is de wetenschap misschien de schuldige? Waarom vertelt de wetenschap de techniek niet wat de bedoeling is?

Een oorzaak is dat de huidige mens-wetenschap een passief constaterende traditie heeft. Zij beschrijft hoe de moderne mens moderne techniek gebruikt en vraagt zich af: "Wat is de invloed van de techniek op de mens?" De wetenschap moet niet afvragen maar opdragen:
“Dit maak je en zo moet het werken beste techniek!” (Verhoef, 2007, zie het boek rechts). Het resultaat van die aanpak is een technicus als slaaf van de cognitief psycholoog.

Een probleem voor de cognitief psycholoog is dat cognitief psychologische begrippen (noot *) gekaapt zijn door designers, managers, markiers, politici, technici en media. Hij komt daardoor steeds minder aan ontwerpen toe. Zijn pijlen heeft de psycholoog steeds meer nodig om de cognitief psychologische luchtkastelen van amateurpsychologen uit de lucht schieten.

Noot *)
beleving, intuïtief, keep it stupid simple (KISS), moderne mens, onderzoek, personal assistant, persuasive designsmart en user experience.

Why designers can“t understand their users, developing a systematic approach using cognitive psychology, usability

Waarom ontwerpers gebruikers niet kúnnen begrijpen

3. De onthulling van moderne moderne techniek

Moderne techniek kan meer dan spierarbeid verminderen en informatie statisch tonen alsof het gedrukt is. Met die nieuwe mogelijkheden kan de hedendaagse mens de wereld beter overmeesteren dan de Neanderthaler. De les is: "Laat je niet afleiden en verleiden met materiële en zichtbare fun als veeginvoer en visueel design op handhelds." Techniek moet gebruikt worden voor de overmeestering van de onzichtbare onderdrukking van het volk door technici, managers, politici en marketier."

Naar top.

Alleen met ‘moderne moderne’ techniek heeft een eventuele discussie over de eventuele invloed van de techniek op de mens zin.

De vraag is wel of die discussie er met moderne moderne techniek nog is. Moderne moderne techniek werkt wel maar dat merk je niet. Moderne moderne techniek is onzichtbaar zei Norman steeds langer geleden al (1998).

Tijdens de lezing zullen we laten zien hoe de mens kan heersen over complexe werelden die hij overigens zelf maakte. Dit is eenvoudig uit te leggen met eenvoudige systemen als een pinautomaat, de kassa van AH en Letterpret van dr. Oetker.

decoratieletters van dr. oetker voor het versieren van taarten en toetjes

Letterpret: voor het decoreren van gebak of dessert

Letterpret voor de hedendaagse kleine moderne mens, volgens dr. Oetker. Alleen leiden de letters niet tot lezen maar wel tot dyslexie. Niet echt modern. Wel modern zou een letterpret zijn dat dyslexie voorkomt en het leren lezen op school overbodig zou maken.

Literatuur

Groot, A.D. de, (1961). Methodologie, Grondslagen van onderzoeken en denken in de gedragswetenschappen. ‘s-Gravenhage: Mouton, & Co.

Miller , (2009). Darwin en de consument Seks, status en het brein. Amsterdam: Contact.

Mul, J. De, (2007). Cyberspace Odyssee Kampen: Klement.

Norman, D.A. , (1998). The invisible computer Why Good Products Can Fail. Cambridge (Mas.): The MIT Press.

Verhoef, L.W.M., (2000). Vermindering valse alarmen beveiligingsapparatuur Almere: Human Efficiency. Senter, project nummer TSC98004.

Verhoef, L.W.M., (2007). Why designers can't understand their users Developing a systematic approach using cognitive psychology. Utrecht: Human Efficiency. http://www.humanefficiency.nl/designers_understanding.shtml

Wilde, R. de , (2000). De voorspellers een kritiek op de toekomstindustrie. Amsterdam: De Balie.